‘Ik hou van varkens. Honden kijken naar ons op, katten kijken op ons neer, maar varkens beschouwen ons als hun gelijke.’ Wijze woorden van Winston Churchill, Brits premier tijdens WOII. In het licht van deze uitspraak gaan we dieper in op één van de gelijkenissen tussen het varken en de mens en een nuttige toepassing ervan: het varken als leverancier van organen, hormonen of de studie er van.
Varkensinsuline (en ook die van koeien en paarden) lijkt sterk op die van de mens en werd tot de jaren ’80 routinematig gebruikt om patiënten met diabetes te behandelen. Dat verminderde toen de synthetische varianten op de markt kwamen. Dit verhinderde het varken niet om op een ander vlak van belang te worden voor diabetespatiënten. In de VS loopt er namelijk een varken rond dat uitermate geschikt blijkt als modelorganisme voor diabetes type II: het Ossabaw Island varken.
Suikerziekte
Bij diabetes type II produceert het lichaam wel nog insuline (in tegenstelling tot type I), maar onvoldoende om de receptoren in het lichaam van de juiste signalen te voorzien. De ziekte heeft te maken met erfelijke aanleg, maar wordt voornamelijk veroorzaakt door overgewicht en een gebrek aan lichaamsbeweging. Het is dan ook de meest voorkomende variant van diabetes, zeker in landen met een fastfoodcultuur en overvloedig gebruik van suikerrijke frisdranken.
Gen voor vetopstapeling
Aanleg voor het al dan niet gemakkelijk opstapelen van vetreserves blijkt samen te hangen met het zogenaamde ‘thrifty gene’. Dat gen is gelinkt aan een verhoogde vetaanzet bij een continue beschikbaarheid aan voedsel. Bij bevolkingsgroepen die voor hun voedsel eeuwenlang afhankelijk zijn geweest van de grillen van de natuur, was dit gen van levensbelang om te overleven tijdens perioden van schaarste. Wie gemakkelijkst vet kon opstapelen in periodes van overvloed had de meeste kans te overleven in periodes van schaarste. Wanneer deze mensen in contact komen met de Westerse markt van overconsumptie, wordt er echter continu vet aangezet. Resultaat: overgewicht, obesitas, diabetes type II en bijhorende cardiovasculaire problemen.
Ossabaw Island varken
Het Ossabaw Island varken heeft een gelijkaardig ‘thrifty gene’. Het leeft al sinds de Spaanse kolonisatie geïsoleerd op het gelijknamige eiland voor de kust van de staat Georgia, VS. De Ossabawvarkens stammen rechtstreeks af van de varkens van de kolonisten. Ze vertonen grote genetische gelijkenissen met de Iberische varkens. De isolatie op het eiland zorgde er niet alleen voor dat de varkens kleiner werden, maar ook dat ze meer afhankelijk werden van wat er op het eiland te vinden was.
Dieren met een verhoogde vetaanzet konden makkelijker overleven in tijden van schaarste, wat resulteerde in de ontwikkeling van een ‘thrifty gene’. Worden deze dieren ad libitum gevoederd, dan zullen ze in een mum van tijd obesitas en diabetes type II ontwikkelen. Ze zijn dus niet alleen zeer geschikt om de vetopstapeling te bestuderen maar ook om, van zodra ze uitgevast worden, de aanmaak van insuline gebruikt om deze vetreserves weg te werken, in kaart te brengen. Deze dieren ondergaan voornamelijk testen met al dan niet ongelimiteerd voeder met verschillende samenstellingen. Een betere kennis hier verkregen, kan dan gebruikt worden in modellen voor de behandeling van obesitas bij mensen.
Kenmerken
De huidige populatie wordt gekenmerkt door een lange snuit, rechtopstaande oren en een lange borstelharige vacht. De dieren worden niet groter dan 50 cm schofthoogte en wegen op volwassen leeftijd niet meer dan 90 kg. Het vlees vertoont dezelfde eigenschappen als dat van het Iberisch varken: donker, vetrijk en zeer smaakvol. De dieren worden bij voorkeur extensief gehouden en zijn aangepast aan zoutrijke diëten typisch voor kustgebieden. Ze zijn ook van groot belang voor evolutiebiologen die het effect van isolement op evolutie bestuderen.
Ondanks het duidelijke belang van het Ossabaw Island varken voor verschillende takken van de wetenschap is het ras toch bedreigd. Het wordt weliswaar ook al gekweekt onder gedomesticeerde vorm op het vasteland, maar er wordt geopperd om de wilde variant te verwijderen van Ossabaw Island. De afgelopen 500 jaar zette het immers het hele ecosysteem van het eiland om z’n kop. Als de varkens er weg zijn, kan de ‘oorspronkelijke’ natuur zich daar herstellen, is de gedachte. Ziedaar, nog een punt van gelijkenis met… de mens.
Tekst: Geert en Toon Rombouts
