Klauwgezondheid is op veel zeugenbedrijven een onderbelicht onderwerp. Toch liggen gezonde klauwen aan de basis van goede dierprestaties, een langere levensduur en een beter financieel resultaat. Tijdens een studiemiddag voor varkenshouders begin oktober, georganiseerd door Coops Mengvoeders, De Varkenspraktijk en Zinpro Animal Nutrition, stonden gezonde klauwen centraal. Welke klauwproblemen komen voor, waardoor ontstaan ze en vooral: hoe zijn ze te voorkomen?
“Alles wat zich onder de knie van het varken bevindt, daar kijken we niet zo naar. Terwijl daar vaak de basis ligt voor goede prestaties en een lange levensduur.” Met die woorden opent dierenarts Marrina Schuttert van De Varkenspraktijk de studiemiddag. Volgens haar komen bij klauwgezondheid verschillende disciplines samen en is het niet toevallig dat partijen als De Varkenspraktijk, Coops en Zinpro hier samen in optrekken. “Veterinair, voeding en management raken elkaar juist op dit onderwerp.”
Dat klauwgezondheid meer aandacht verdient, daarover zijn de aanwezige sprekers het meer dan eens. Gezonde klauwen betekenen niet alleen minder uitval en minder arbeid, maar ook betere technische resultaten. Volgens Theo de Vries van Zinpro laten de meeste zeugenhouders op dit gebied kansen onbenut. Gemiddeld voert hij twee klauwscores per week uit op zeugenbedrijven. Daarbij worden de klauwen beoordeeld op een schaal van 0 tot 3, variërend van geen letsel tot ernstig letsel.
“Ik adviseer bedrijven te streven naar minimaal dertig tot veertig procent zeugen met geen of hooguit licht letsel. Maar op de meeste bedrijven wordt zelfs de twintig procent niet gehaald”, vertelt De Vries. “Voor veel ondernemers is zo’n klauwencheck een regelrechte eyeopener. Ze hebben niet in de gaten wat er speelt, terwijl het ongemerkt geld kost.”
Klauwgezondheid hangt direct samen met rendement. Dat blijkt ook uit onderzoeksgegevens die De Vries presenteert. Op bedrijven met weinig klauwletsels werden gemiddeld 1,2 big meer per zeug per jaar geproduceerd. Kreupelheid kost volgens berekeningen bovendien al snel zo’n 200 euro per getroffen zeug. Denk daarbij aan bijvoorbeeld extra dierenartskosten. Omgerekend komt dat neer op ongeveer 50 euro per zeugenplaats per jaar. “Op een bedrijf met 200 zeugen loopt de schade daarmee op tot circa 10.000 euro op jaarbasis”, stelt De Vries.
Zeugen lopen letterlijk op hoge hakken
Waarom klauwproblemen zulke grote gevolgen hebben, wordt duidelijk tijdens de presentatie van Christoph Rapp, specialist klauwgezondheid van Zinpro. Zeugen zetten namelijk enorme krachten op een zeer klein oppervlak. “Zeugen lopen eigenlijk op hoge hakken”, zegt hij. “Een groot gewicht rust op een relatief klein deel van de klauw.”
Een zeugenklauw bestaat uit een binnenklauw en een buitenklauw. Vaak zijn deze niet helemaal gelijk doordat de buitenklauw wat overmatige hoorngroei kent. Daardoor wordt het gewicht van de zeug volledig door de buitenklauwen gedragen. Het oppervlak van een buitenklauw is doorgaans zo’n negen vierkante centimeter. “Heb je een zeug van 255 kilogram, waarbij 55 procent op de voorpoten rust, dan praat je over zeventig kilogram per voorpoot. Dat is bijna acht kilogram per vierkante centimeter. Ter vergelijking: bij een legertank is de druk op de grond 0,9 kilogram per vierkante centimeter”, stelt Rapp.
Volgens Rapp ontstaan klauwproblemen vrijwel altijd door een combinatie van externe en interne factoren. Aan de buitenkant spelen huisvesting, vloeren en management een belangrijke rol. Natte en vervuilde vloeren verhogen het risico op klauwbeschadigingen. Hetzelfde geldt voor uitstekende schroeven, versleten roosterdelen of andere scherpe onderdelen in de stal.
Ook gevechten tussen zeugen spelen een belangrijke rol. Vooral in groepshuisvesting worden klauwen zwaar belast wanneer dieren elkaar wegduwen of verdringen. De meeste letsels ontstaan dan ook juist in de actieve delen van de stal waar de dieren lopen, eten en onderling contact hebben.
Sterke klauwen beginnen van binnenuit
Hoewel beschadigingen vaak van buitenaf ontstaan, wordt de weerstand van de klauw volgens Rapp voor een belangrijk deel van binnenuit bepaald. De moderne zeug produceert meer biggen dan ooit tevoren. Daardoor is ook haar stofwisseling veel actiever geworden. Die hogere productie vraagt niet alleen meer energie, maar ook meer bouwstoffen voor botten, gewrichten en klauwen. Rapp vergelijkt de opbouw van een klauw met het metselen van een muur. Elementen als zink en koper moet je zien als bouwstenen. Biotine moet je zien als het cement ertussen. Hij legt uit dat alleen extra biotine verstrekken onvoldoende effect heeft tegen klauwproblemen. “Een sterke klauw moet niet alleen hard zijn, maar ook voldoende veerkracht hebben”, legt hij uit. “Wanneer de kwaliteit van het klauwhoorn afneemt, wordt de klauw gevoeliger voor beschadigingen vanuit de omgeving.”
De basis wordt al gelegd tijdens de opfok
Roy Nieuwenhuis, adviseur en nutritionist bij Coops Mengvoeders, ziet klauwgezondheidsmanagement als een traject dat al lang vóór de eerste worp begint. Volgens hem ligt de basis al bij de genetica. “Doe je eigen aanfok, ga dan niet door op zeugen met slecht beenwerk”, adviseert hij.
Vervolgens is met name de geltenopfok een cruciale fase. Daarbij draait het om een rustige en gelijkmatige groei, voldoende ruimte per dier en een droog hok. Ook moeten gelten kritisch worden gevolgd op gewicht en spekdikte, zodat je zoveel mogelijk gelten met insemineren in de juiste conditie klaar hebt staan.
Tijdens de dracht blijft aandacht voor beenwerk en klauwgezondheid belangrijk. Volgens Nieuwenhuis gaat het daarbij niet alleen om voeding, maar ook om rust en management. Blessures moeten zoveel mogelijk worden voorkomen en iedere zeug moet voldoende voer kunnen opnemen. “Houd goed in de gaten of elke zeug voldoende voer opneemt. Kijk goed waar de bange zeug zit. Onderschat niet wat twee dagen niet eten doet met een zeug.”
Als de zeug in de kraamstal komt, is het volgens Nieuwenhuis belangrijk de zeug opnieuw kritisch te beoordelen. Hoe is de conditie? Is het gewicht op peil? Zijn er wondjes of andere aandachtspunten? Voeding vraagt veel aandacht en heeft ook in deze fase invloed op de klauwgezondheid. “Belangrijk is de dip in de energie- en lysinebalans na werpen zo kort mogelijk te houden.”
Rust vormt volgens Nieuwenhuis een rode draad door het hele traject. Rustige darmen, een stabiele energievoorziening en voldoende vezels dragen niet alleen bij aan de algemene gezondheid, maar ook aan een goede klauwgezondheid. Om dat te ondersteunen bewerkt Coops veel grondstoffen met een walstechniek. Daarnaast werkt het bedrijf vanuit stalnutritie. Het stalbeeld vormt de basis voor het voeradvies.
Mineralen en vitamines hebben volgens Nieuwenhuis de afgelopen jaren een steeds belangrijkere rol gekregen. Calcium, fosfor en zink zijn essentieel voor de ontwikkeling en het onderhoud van sterke klauwen, terwijl vitamine D nodig is om deze mineralen goed te kunnen benutten. Daarom werkt Coops in de opfok standaard met organisch gebonden spoorelementen van Zinpro in chelaatvorm, die gemakkelijker door het dier worden opgenomen. Daarnaast wordt standaard HyD ingezet voor een optimale vitamine D-voorziening. Volgens Nieuwenhuis ondersteunen deze producten niet alleen de klauwgezondheid, maar dragen ze bij aan de algehele prestaties en het functioneren van de zeug.
Sherlock Holmes in de stal
Waar Rapp en Nieuwenhuis vooral kijken naar de oorzaken van klauwproblemen, richt dierenarts Marrina Schuttert zich in haar presentatie ook op het opsporen ervan. Volgens haar wordt kreupelheid nog te vaak als diagnose gezien, terwijl het in werkelijkheid slechts een symptoom is.
“Een kreupele zeug vertelt je alleen dát er iets mis is”, zegt Schuttert. “Maar niet waar de oorzaak ligt.” Die oorzaak kan zich bevinden in de klauw, maar ook in gewrichten, spieren of het skelet. Anders dan bij rundvee, waar sommige klauwaandoeningen rechtstreeks gekoppeld zijn aan specifieke ziektekiemen, kent de zeugenhouderij volgens haar nauwelijks primaire infectieuze klauwaandoeningen. “Dan kom je uit bij mond-en-klauwzeer of blaasjesziekte. Aandoeningen die we gelukkig al jarenlang niet zien hier.”
De oorzaak van de klauwproblemen zoals wij ze kennen is vaak multifactorieel. Juist daarom moeten ondernemers volgens Schuttert als een soort Sherlock Holmes te werk gaan. Huist een probleem in de vloer? Is er sprake van overbezetting? Zijn er veel gevechten rondom voerstations? Klopt de opfok? Is de voeding in orde? Al die factoren kunnen afzonderlijk een rol spelen, maar vaak is het juist de combinatie die problemen veroorzaakt.
Van klein wondje naar grote schade
Een opvallend aandachtspunt ligt volgens Schuttert in de kraamstal. Daar ziet zij regelmatig klauwletsels ontstaan door versleten two-steps of beschadigde vloerdelen. Vooral kunststof two-steps kunnen na verloop van tijd afslijten, waardoor scherpe metalen randen zichtbaar worden. Wanneer zeugen gaan staan of liggen, schuurt de klauw langs deze punten. Ook ruwe gietijzeren roosters of scherpe staalranden kunnen kleine beschadigingen veroorzaken, met name rond de bijklauwen. Op zichzelf lijken die wondjes vaak onschuldig. Maar zodra mest, urine en vuil binnendringen, kan een kleine wond uitgroeien tot een ernstige ontsteking. Schuttert pleit voor een praktische aanpak. “Iedere kraamstalmedewerker moet standaard een busje CTC-spray in de kontzak hebben zitten. Door kleine wondjes direct te behandelen, kunnen veel grotere problemen worden voorkomen.”
Daarnaast wil Schuttert een lans breken voor pijnbestrijding bij kreupele zeugen. Te vaak ligt volgens haar de nadruk op antibiotica, terwijl pijnbestrijding volgens haar juist een grote invloed kan hebben op herstel, voeropname en welzijn.
Klauwgezondheid vraagt een integrale aanpak
Klauwproblemen ontstaan zelden door één oorzaak en zijn ook niet met één maatregel op te lossen. Dat is de rode draad tijdens de studiemiddag. De basis voor gezonde klauwen wordt gelegd in de genetica en de opfok. Vervolgens bepalen voeding, vloerkwaliteit, groepshuisvesting en management in belangrijke mate hoe sterk en belastbaar de klauw blijft. Klauwproblemen verminderen vraagt om een brede blik. Kijk verder dan naar de kreupele zeug alleen, is één van de belangrijkste adviezen die blijft hangen na deze middag.
Waarom groeien bijklauwen?
In de moderne varkenshouderij met verharde vloeren hebben bijklauwen geen functie. Toen varkens nog op ondergronden als gras en zand liepen, was dat anders. Als de varkenspoot wegzakte, gaven de bijklauwen extra ondersteuning, zodat het varken niet verder kon wegzakken. Bij het moderne varken kunnen bijklauwen eerder als hinderlijk dan als functioneel worden ervaren als zij te hard groeien. Dit kan gebeuren door een verkeerde stand van de klauw. Hierbij kunnen de punten van de bijklauwen de grond raken. De theorie is dat ze hierdoor gaan groeien. Hierdoor ontstaat het risico dat ze tussen de roosters komen. Op tijd bijknippen kan veel problemen voorkomen. Vuistregel hierbij is dat de punt van de bijklauw niet lager mag zitten dan de kroonrand.
Over welke klauwaandoeningen praten we?
Klauwproblemen komen bij zeugen in allerlei vormen voor. Veelvoorkomende aandoeningen zijn woekeringen en erosie van het balhoorn, hiel-zoolscheuren, witte lijn-defecten, verticale en horizontale scheuren in de klauwwand, overgroeide tenen, te lange bijklauwen, kroonrandontstekingen en huidbeschadigingen rond de klauw.
Om die aandoeningen in de praktijk te laten zien, gaven Christoph Rapp en Marrina Schuttert een demo. Dit gebeurde in een aparte ruimte. Via een live-beeldverbinding konden de aanwezigen heel goed meekijken. Op tafel lagen zo’n twintig zeugenpoten afkomstig uit het slachthuis. De twee experts beoordeelden de klauwen één voor één en legden uit welke afwijkingen zichtbaar waren en wat daarvan de mogelijke oorzaken konden zijn.
De sessie begon met een gezonde klauw. Daarna volgden exemplaren met uiteenlopende afwijkingen. Zo liet Rapp verschillende klauwen zien met een sterke woekering van het balhoorn. Volgens hem komt dit bij ongeveer 70 procent van de zeugen voor. “Dat hoeft niet direct een probleem te zijn”, vertelde hij. “Je kunt het vergelijken met eeltvorming. Pas wanneer er scheurtjes ontstaan, wordt het een risicofactor voor verdere beschadigingen.”
Ook witte lijn-defecten kwamen uitgebreid aan bod. Daarbij sluiten de zool en de klauwwand niet goed op elkaar aan, waardoor een opening ontstaat waar vuil en bacteriën in kunnen dringen. Wordt het defect dieper, dan kan dit uiteindelijk leiden tot kreupelheid. “Vechten is een belangrijke oorzaak”, legde Rapp uit. “Tijdens gevechten krijgen de klauwen veel te verduren. Bovendien is iedere overgang tussen twee structuren of hardheden in de klauw van nature een zwakke plek.”
Vervolgens passeerden diverse klauwen met horizontale en verticale scheuren de revue. Verticale scheuren hangen volgens Rapp vaak samen met een mindere hoornkwaliteit of een te hoge belasting van de klauw. Horizontale scheuren wijzen juist vaker op problemen die hun oorsprong vinden in de stofwisseling. “Een horizontale scheur vertelt vaak dat er op een bepaald moment iets is gebeurd in de vorming van het hoorn”, aldus Rapp.
Rapp had ook enkele klauwen met lange tenen meegenomen uit het slachthuis. Vaak komt dit voort uit een verkeerde beenstand. Hij startte met een niet al te extreem exemplaar. “Bij deze klauw zijn de tenen ongeveer anderhalve centimeter langer dan gewenst. Als je dat in de stal ziet, dan moet je ingrijpen. Wacht niet tot er nóg twee of drie centimeter bijkomt.” Hij hield vervolgens een klauw met fors te lange tenen omhoog. “Zo’n klauw kun je niet zomaar terugsnijden. Dan kom je al snel in het leven. Kort maximaal een centimeter in en herhaal dat later nog eens. Kijk daarbij altijd goed waar het leven zit.”
In een aparte ruimte beoordeelden Christoph Rapp en Marrina Schuttert de klauwen van slachtpoten. Via een live-verbinding konden aanwezigen tijdens de studiedag meekijken.
De basis voor gezonde klauwen wordt al in de opfok gelegd.
Tekst: Gerben Hofman
Beeld: Twan Wiermans en Gerben Hofman
